جوجهکشی
راهنمای جوجهکشی از تخم نطفهدار
جوجهکشی موفق فقط به قرار دادن تخمها داخل دستگاه و منتظر ماندن تا روز بیستویکم محدود نمیشود. کیفیت گله مولد، تازگی تخمها، نحوه نگهداری پیش از جوجهکشی، دقت دماسنج و رطوبتسنج، چرخش منظم تخمها و مدیریت سه روز پایانی، همگی بر نتیجه نهایی تأثیر میگذارند.
حتی اگر دستگاه جوجهکشی پیشرفتهای داشته باشید، استفاده از تخم نامناسب یا تنظیم نادرست دما و رطوبت میتواند باعث کاهش درصد جوجهدرآوری، مرگ جنین داخل تخم یا تولد جوجههای ضعیف شود.
در این راهنما، مراحل جوجهکشی از تخم نطفهدار مرغ و خروس لاری را از زمان انتخاب تخم تا انتقال جوجهها به محل پرورش بررسی میکنیم.
آیا هر تخمی برای جوجهکشی مناسب است؟
خیر. تخم خوراکی و تخم نطفهدار ممکن است از نظر ظاهری شبیه باشند، اما تنها تخمی قابلیت تبدیلشدن به جوجه را دارد که از مرغی سالم و در مجاورت خروس بارور تولید شده باشد.
وجود خروس در گله نیز بهتنهایی تضمین نمیکند که تمام تخمها نطفهدار هستند. سلامت و سن پرندگان مولد، نسبت مرغ به خروس، کیفیت تغذیه، وضعیت باروری، فصل، گرما و سرمای شدید و میزان استرس، همگی میتوانند بر میزان نطفهداری اثر بگذارند.
نطفهدار بودن تخم معمولاً قبل از شروع رشد جنین، از روی ظاهر پوسته قابلتشخیص نیست. مطمئنترین روش عملی برای بررسی رشد جنین، نطفهسنجی یا کندلینگ پس از چند روز قرارگرفتن تخم در دستگاه است.
ویژگیهای تخم مناسب برای جوجهکشی
برای افزایش احتمال جوجهدرآوری، تخمها باید با دقت انتخاب شوند. تخم مناسب معمولاً دارای ویژگیهای زیر است:
از گله مولد سالم و دارای تغذیه متعادل تهیه شده باشد.
شکل طبیعی و متقارن داشته باشد.
بیشازحد گرد، کشیده یا بدشکل نباشد.
اندازه آن متناسب با اندازه طبیعی تخمهای همان گله باشد.
پوستهای سالم، یکدست و بدون ترک داشته باشد.
بیشازحد کثیف یا آغشته به فضولات نباشد.
پوسته آن خیلی نازک، زبر، موجدار یا غیرطبیعی نباشد.
تا حد امکان تازه باشد.
در معرض گرما، سرمای شدید یا تکانهای شدید قرار نگرفته باشد.
تخمهای ترکخورده، نشتیدار، بسیار کثیف، دوقلو، بسیار کوچک، بیشازحد بزرگ یا دارای پوسته غیرطبیعی، گزینه مناسبی برای جوجهکشی نیستند.
بزرگبودن تخم لزوماً به معنی تولد جوجه بهتر یا قویتر نیست. تخمهای بسیار بزرگ ممکن است دوزرده باشند و احتمال جوجهدرآوری موفق آنها پایین است.
جمعآوری تخمهای نطفهدار
تخمها باید چند مرتبه در طول روز از لانه جمعآوری شوند. باقیماندن طولانی تخم در لانه، احتمال آلودگی، شکستن، سرد و گرمشدن نامنظم یا شروع زودهنگام رشد جنین را افزایش میدهد.
برای جمعآوری صحیح تخمها:
دستها باید تمیز و خشک باشند.
تخم را بهآرامی بردارید و از تکاندادن آن خودداری کنید.
تاریخ جمعآوری را با مداد روی پوسته بنویسید.
از خودکار یا ماژیک برای علامتگذاری استفاده نکنید.
تخمهای مناسب را در شانه تمیز قرار دهید.
قسمت پهن تخم رو به بالا و قسمت باریک آن رو به پایین باشد.
جمعآوری مرتب تخمها و تمیز نگهداشتن لانه، خطر آلودگی پوسته را کاهش میدهد.
آیا تخم نطفهدار را باید شست؟
بهتر است برای جوجهکشی از تخم تمیز استفاده شود و تخم بسیار آلوده کنار گذاشته شود. شستن معمولی تخم با آب سرد، فروبردن آن در آب یا استفاده خودسرانه از مواد شوینده میتواند پوشش محافظ پوسته را آسیب بزند و زمینه ورود آلودگی به داخل تخم را فراهم کند.
اگر آلودگی سطحی بسیار محدودی وجود دارد، میتوان بدون فشار زیاد و با روشی ایمن آن را برطرف کرد؛ اما تخمهای آغشته به فضولات یا گل، معمولاً گزینه مناسبی برای دستگاه نیستند.
مهمترین کار، تمیز نگهداشتن لانه و جمعآوری زودهنگام تخمهاست تا اساساً نیازی به شستوشوی آنها وجود نداشته باشد.
شرایط نگهداری تخم پیش از ورود به دستگاه
اگر قرار نیست تخمها بلافاصله داخل دستگاه قرار بگیرند، باید در محیطی خنک، تمیز و دارای رطوبت مناسب نگهداری شوند. آنها را کنار بخاری، زیر نور آفتاب یا در محیط گرم قرار ندهید.
شرایط پیشنهادی برای نگهداری کوتاهمدت:
دما حدود ۱۳ تا ۱۸ درجه سانتیگراد
رطوبت نسبی حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد
قرارگرفتن قسمت پهن تخم رو به بالا
جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب
جلوگیری از لرزش و جابهجایی شدید
نگهداری دور از مواد شیمیایی، سوخت و بوهای تند
چرخاندن ملایم روزانه در صورت نگهداری چندروزه
تخم نطفهدار نباید منجمد شود و معمولاً یخچالهای خانگی بسیار سرد برای نگهداری آن مناسب نیستند. بهترین نتیجه معمولاً از تخمهای تازه به دست میآید. با طولانیشدن مدت نگهداری، بهویژه پس از ۷ تا ۱۰ روز، قابلیت جوجهدرآوری بهتدریج کاهش پیدا میکند.
پیش از انتقال تخمهای سرد به دستگاه، اجازه دهید چند ساعت بهآرامی به دمای اتاق نزدیک شوند. قراردادن مستقیم تخم سرد در دستگاه گرم میتواند باعث تشکیل قطرات آب روی پوسته شود و خطر آلودگی را افزایش دهد.
آمادهسازی دستگاه جوجهکشی
دستگاه را بهتر است حداقل ۲۴ ساعت قبل از قراردادن تخمها روشن کنید. این زمان برای ثابتشدن دما و رطوبت و شناسایی ایرادهای احتمالی ضروری است.
پیش از شروع، موارد زیر را بررسی کنید:
داخل دستگاه کاملاً تمیز و ضدعفونی شده باشد.
دستگاه پس از ضدعفونی کاملاً خشک شده باشد.
فن، المنت، سنسورها و سیستم چرخش بهدرستی کار کنند.
دماسنج و رطوبتسنج با ابزار مطمئن کنترل شده باشند.
محفظه آب تمیز و آماده باشد.
منافذ تهویه مسدود نباشند.
برق دستگاه پایدار باشد.
دستگاه روی سطح صاف و ثابت قرار گرفته باشد.
دستگاه را کنار پنجره، بخاری، کولر، درِ ورودی یا زیر تابش مستقیم آفتاب قرار ندهید. محیط اطراف دستگاه باید دمای نسبتاً ثابت داشته باشد.
نمایش عدد روی دستگاه بهتنهایی تضمین نمیکند که سنسور دقیق است. یک خطای کوچک اما مداوم در دما میتواند زمان هچ و درصد جوجهدرآوری را تغییر دهد.
دمای مناسب جوجهکشی
دوره طبیعی جوجهکشی تخم مرغ و تخم لاری معمولاً حدود ۲۱ روز است؛ اما چند ساعت تفاوت میتواند طبیعی باشد.
دستگاه فندار
در بیشتر دستگاههای دارای فن و گردش یکنواخت هوا، دمای مناسب معمولاً حدود:
۳۷٫۵ تا ۳۷٫۸ درجه سانتیگراد
است.
دستگاه بدون فن
در دستگاههای بدون فن، به دلیل یکسان نبودن دمای قسمتهای مختلف، دما در ارتفاع بالای تخمها معمولاً حدود:
۳۸٫۵ تا ۳۹ درجه سانتیگراد
تنظیم میشود.
بنابراین نباید عدد مربوط به دستگاه فندار را بدون بررسی دفترچه سازنده برای دستگاه بدون فن استفاده کرد. محل قرارگیری سنسور نیز اهمیت زیادی دارد.
دمای بیشازحد معمولاً خطرناکتر از کاهش کوتاهمدت و محدود دماست. افزایش طولانی دما میتواند باعث رشد غیرطبیعی، هچ زودرس، ضعف جوجه یا مرگ جنین شود. پایینبودن مداوم دما نیز ممکن است رشد را کند کرده و جوجهکشی را به تأخیر بیندازد.
تنظیم نهایی دستگاه باید براساس دفترچه سازنده، نوع دستگاه و دقت سنسورها انجام شود.
رطوبت مناسب دستگاه
رطوبت باید اجازه دهد مقدار کنترلشدهای از آب داخل تخم تبخیر شود و کیسه هوایی بهاندازه طبیعی رشد کند.
بهعنوان نقطه شروع عمومی برای تخم مرغ:
دوره جوجهکشیرطوبت نسبی پیشنهادی
روز ۱ تا پایان روز ۱۸
حدود ۵۵ تا ۶۰ درصد
روز ۱۹ تا زمان خروج جوجه
حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد
این اعداد مطلق نیستند. نوع دستگاه، شرایط محیط، ضخامت پوسته، ارتفاع محل، اندازه کیسه هوایی و میزان کاهش وزن تخمها میتواند نیاز به اصلاح رطوبت را ایجاد کند.
رطوبت بسیار پایین موجب ازدسترفتن زیاد آب، بزرگشدن بیشازحد کیسه هوایی و خشکشدن پردههای داخلی میشود. رطوبت بیشازحد نیز مانع کاهش مناسب رطوبت داخل تخم شده و ممکن است فضای هوایی را کوچک نگه دارد.
رطوبت را با افزایش یا کاهش سطح تماس آب تنظیم کنید، نه با بستن منافذ تهویه. بستن تهویه برای بالا بردن رطوبت میتواند اکسیژن موردنیاز جنین را کاهش دهد.
چرخاندن تخمها
چرخش منظم مانع چسبیدن جنین درحالرشد به غشاهای داخلی پوسته میشود. اگر دستگاه چرخش خودکار دارد، پیش از شروع مطمئن شوید که سیستم واقعاً حرکت میکند.
در صورت چرخاندن دستی:
تخمها را حداقل ۳ و بهتر است ۵ مرتبه در روز بچرخانید.
تعداد دفعات چرخش بهتر است فرد باشد.
دو طرف تخم را با مداد علامتگذاری کنید.
تخم را آرام و بدون ضربه بچرخانید.
قبل از لمس تخمها دستها را بشویید و خشک کنید.
تخم را برای مدت طولانی خارج از دستگاه نگه ندارید.
تخمهایی که بهصورت افقی قرار گرفتهاند باید بهآرامی از یک سمت به سمت دیگر چرخانده شوند. در شانههای عمودی، قسمت باریک تخم باید رو به پایین باشد و دستگاه با تغییر زاویه، تخمها را حرکت دهد.
چرخاندن تخمها در پایان روز هجدهم متوقف میشود.
نطفهسنجی یا کندلینگ
نطفهسنجی یعنی تاباندن نور مناسب از پشت تخم در محیط تاریک، بدون شکستن پوسته. این کار به بررسی رشد جنین و شناسایی تخمهای بدون رشد کمک میکند.
اولین نطفهسنجی معمولاً در روز هفتم تا دهم انجام میشود. در تخمهایی با پوسته تیره ممکن است مشاهده جزئیات دشوارتر باشد.
نشانههای معمول عبارتاند از:
رگهای خونی منشعب و نقطه تیره: احتمال رشد طبیعی جنین
داخل کاملاً روشن و بدون رگ: احتمال بدون نطفه بودن یا توقف بسیار زودهنگام
حلقه خونی: احتمال مرگ جنین
لکه تیره بدون شبکه عروقی طبیعی: نیازمند بررسی دقیقتر
حرکت جنین در مراحل بعدی: معمولاً نشانه زندهبودن آن است
نطفهسنجی دوم را میتوان حدود روز چهاردهم انجام داد. در این زمان بخش بیشتری از تخم باید تیره شده و کیسه هوایی در قسمت پهن مشخص باشد.
تخم ترکخورده، نشتیدار، بدبو یا دارای نشانه قطعی فساد باید با احتیاط از دستگاه خارج شود؛ زیرا احتمال آلودگی یا ترکیدن آن وجود دارد. اگر درباره زندهبودن جنین مطمئن نیستید، تخم را فوراً دور نیندازید و مدتی بعد دوباره بررسی کنید.
سه روز پایانی؛ مرحله هچر
از پایان روز هجدهم، مرحله پایانی یا اصطلاحاً «لاکدان» آغاز میشود. در این مرحله:
چرخاندن تخمها را متوقف کنید.
تخمها را در وضعیت مناسب هچ قرار دهید.
رطوبت را به حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد افزایش دهید.
تهویه کافی را حفظ کنید.
درِ دستگاه را بیدلیل باز نکنید.
از جابهجایی تخمها خودداری کنید.
جنین در این روزها برای خروج از تخم تغییر وضعیت میدهد. ابتدا نوک وارد کیسه هوایی میشود و سپس پوسته از داخل شکسته میشود. پس از ایجاد اولین سوراخ، ممکن است جوجه چند ساعت استراحت کند و بعد به شکستن کامل پوسته ادامه دهد.
بازکردن مکرر درِ دستگاه باعث افت ناگهانی رطوبت میشود. در نتیجه پرده داخلی تخم ممکن است خشک شده و به بدن جوجه بچسبد. برای مشاهده جوجهها، درِ دستگاه را مرتب باز نکنید.
آیا باید به جوجه برای خروج از تخم کمک کرد؟
در حالت عادی بهتر است برای بازکردن پوسته عجله نکنید. فاصله بین اولین ترک پوسته تا خروج کامل جوجه میتواند چندین ساعت طول بکشد.
کمک زودهنگام ممکن است باعث پارگی رگهای خونی، خونریزی، عفونت یا بیرونآمدن جوجه پیش از جذب کامل زرده شود. جوجهای که هنوز رگهای فعال یا زرده جذبنشده دارد، آماده خروج اجباری نیست.
اگر مدت غیرطبیعی گذشته و احتمال گیرکردن جوجه وجود دارد، مداخله باید بسیار محتاطانه و ترجیحاً با راهنمایی فرد باتجربه یا دامپزشک انجام شود. کمک به خروج نباید بهعنوان یک کار معمول در تمام تخمها انجام شود.
مراقبت از جوجه پس از خروج
جوجه تازه متولدشده معمولاً خیس، خسته و کمتحرک است. باید اجازه دهید داخل دستگاه گرم بماند تا پرهایش کاملاً خشک و پفدار شوند.
پس از خشکشدن، جوجه را به محل پرورش از پیش آمادهشده منتقل کنید. محل نگهداری جوجه باید:
تمیز و ضدعفونیشده باشد.
بستر خشک و غیرلغزنده داشته باشد.
از باد مستقیم محافظت شود.
آبخوری کمعمق و ایمن داشته باشد.
دان آغازین مخصوص جوجه در آن فراهم باشد.
فضای کافی برای دورشدن جوجه از منبع گرما داشته باشد.
دمای محل پرورش در هفته اول معمولاً حدود ۳۲ تا ۳۵ درجه سانتیگراد در سطح جوجه در نظر گرفته میشود و سپس هر هفته بهتدریج کاهش مییابد.
رفتار جوجهها بهترین راهنمای اصلاح دماست:
تجمع فشرده زیر منبع گرما: محیط سرد است.
فاصلهگرفتن از منبع گرما و لهلهزدن: محیط بیشازحد گرم است.
پراکندگی یکنواخت و فعالیت طبیعی: شرایط معمولاً مناسب است.
دلایل رایج کاهش درصد جوجهدرآوری
پایینبودن درصد هچ همیشه یک علت واحد ندارد. دلایل متداول عبارتاند از:
بدون نطفه بودن تخمها
ضعف یا بیماری گله مولد
تغذیه نامتعادل پرندگان مولد
نگهداری طولانی یا نامناسب تخمها
استفاده از تخم ترکخورده یا آلوده
خطای دماسنج یا رطوبتسنج
دمای بیشازحد یا کمتر از حد لازم
رطوبت نامناسب
چرخش کم، نامنظم یا خشن
متوقفنکردن چرخش در روز هجدهم
تهویه ناکافی دستگاه
بازکردن مکرر درِ دستگاه در روزهای پایانی
قطع برق طولانی یا نوسان شدید
آلودگی دستگاه و تجهیزات
کمک زودهنگام برای خارجکردن جوجه
ثبت روزانه دما، رطوبت، زمان چرخش، نطفهسنجی و تعداد جوجههای متولدشده کمک میکند علت مشکلات هر دوره بهتر شناسایی شود.
جدول خلاصه برنامه ۲۱ روزه
روزهای جوجهکشیدما در دستگاه فنداررطوبت تقریبیچرخشاقدام مهم
روز ۱ تا ۶
۳۷٫۵ تا ۳۷٫۸ درجه
۵۵ تا ۶۰٪
روزانه ۳ تا ۵ مرتبه
کنترل پایداری دستگاه
روز ۷ تا ۱۰
۳۷٫۵ تا ۳۷٫۸ درجه
۵۵ تا ۶۰٪
ادامه چرخش
نطفهسنجی اول
روز ۱۱ تا ۱۴
۳۷٫۵ تا ۳۷٫۸ درجه
۵۵ تا ۶۰٪
ادامه چرخش
بررسی رشد کیسه هوایی
روز ۱۴ تا ۱۸
۳۷٫۵ تا ۳۷٫۸ درجه
۵۵ تا ۶۰٪
تا پایان روز ۱۸
نطفهسنجی دوم
روز ۱۹ تا ۲۱
طبق دستور دستگاه
۶۵ تا ۷۰٪
متوقف شود
درِ دستگاه باز نشود
این جدول برای تخم مرغ و تخم لاری در دستگاههای فندار ارائه شده است. برای دستگاه بدون فن یا گونههای دیگر پرندگان باید از تنظیمات متناسب با همان دستگاه و گونه استفاده شود.
جمعبندی
موفقیت در جوجهکشی به یک عامل محدود نمیشود. انتخاب تخم سالم و تازه، نگهداری صحیح پیش از جوجهکشی، استفاده از دستگاه تمیز، اندازهگیری دقیق دما و رطوبت، چرخش منظم تا روز هجدهم و بازنکردن دستگاه در روزهای پایانی، مهمترین اصول یک دوره موفق هستند.
اگر نتیجه اولین دوره مطلوب نبود، فقط تنظیمات را بدون بررسی تغییر ندهید. زمان مرگ جنین، اندازه کیسه هوایی، وضعیت پوسته، زمان شروع هچ و شرایط جوجههای متولدشده را ثبت کنید. این اطلاعات برای یافتن علت اصلی مشکل بسیار ارزشمند هستند.
تنظیمات دقیق ممکن است با توجه به نوع دستگاه، روش قرارگیری تخمها، شرایط آبوهوایی و توصیه شرکت سازنده متفاوت باشد. همیشه دفترچه دستگاه را در کنار اصول علمی جوجهکشی در نظر بگیرید.