تغذیه
تغذیه اصولی طیور و نقش گندم
تغذیه یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر سلامت، رشد، قدرت بدنی، کیفیت پرها، باروری و تخمگذاری طیور است. مرغ و خروسی که خوراک متعادل دریافت نمیکند، حتی اگر از نژاد مناسبی باشد، نمیتواند رشد و عملکرد مطلوبی داشته باشد.
بسیاری از پرورشدهندگان تصور میکنند گندم، ذرت یا مخلوط چند نوع غله میتواند تمام نیازهای غذایی پرنده را تأمین کند؛ درحالیکه غلات بیشتر منبع انرژی هستند و بهتنهایی جیره کامل محسوب نمیشوند. طیور علاوه بر انرژی، به پروتئین، اسیدهای آمینه ضروری، چربی، ویتامینها، مواد معدنی و آب سالم نیاز دارند.
در این مقاله اصول تغذیه مرغ، خروس و جوجه، تفاوت نیازهای غذایی آنها و نقش صحیح گندم در جیره طیور را بررسی میکنیم.
جیره کامل طیور چیست؟
جیره کامل خوراکی است که تمام مواد مغذی موردنیاز پرنده را با مقدار و نسبت مناسب تأمین کند. نیاز غذایی طیور براساس سن، نژاد، وزن، جنسیت، سرعت رشد، میزان فعالیت، شرایط محیطی و هدف پرورش متفاوت است.
یک جیره متعادل باید شامل مواد زیر باشد:
انرژی کافی برای فعالیت، رشد و حفظ دمای بدن
پروتئین و اسیدهای آمینه ضروری برای عضلهسازی و رشد پر
چربیهای ضروری برای تأمین انرژی و جذب بعضی ویتامینها
کلسیم و فسفر برای تشکیل استخوان و پوسته تخم
ویتامینهای موردنیاز برای رشد، ایمنی و تولیدمثل
مواد معدنی مانند سدیم، پتاسیم، منگنز، روی، آهن و سلنیوم
آب تمیز و سالم
کمبود یا افزایش بیشازحد هرکدام از این مواد میتواند باعث کاهش رشد، ضعف پا، افت تخمگذاری، کاهش باروری، نامناسبشدن پوسته تخم یا بروز مشکلات متابولیکی شود.
چرا نیاز غذایی تمام پرندگان یکسان نیست؟
یک جوجه درحالرشد، مرغ تخمگذار، خروس بالغ و گله مولد نیازهای غذایی متفاوتی دارند. بنابراین استفاده از یک نوع خوراک برای تمام سنین و شرایط توصیه نمیشود.
جوجههای تازه متولدشده
جوجهها در هفتههای ابتدایی سرعت رشد بالایی دارند. آنها به خوراکی نیاز دارند که پروتئین، انرژی، ویتامینها و مواد معدنی کافی داشته باشد و بهآسانی خورده و هضم شود.
بهتر است از روز اول، دان آغازین استاندارد مخصوص جوجه در اختیار آنها قرار گیرد. خوراندن گندم کامل، ذرت درشت، برنج یا نان بهجای دان آغازین میتواند باعث کمبود پروتئین، ویتامین و مواد معدنی شود.
خوراک جوجه باید:
تازه، نرم و متناسب با اندازه نوک باشد.
همیشه در دسترس قرار داشته باشد.
بدون کپک، رطوبت یا بوی غیرطبیعی باشد.
متناسب با گونه و هدف پرورش انتخاب شود.
همراه با آب تمیز و قابلدسترسی ارائه شود.
دان آغازین پرندگان تخمگذار معمولاً حدود ۱۸ تا ۲۰ درصد پروتئین دارد؛ بااینحال، عدد مناسب باید از روی برچسب محصول و براساس نوع پرنده انتخاب شود.
پرندگان درحالرشد
پس از پایان دوره آغازین، پرنده وارد مرحله رشد میشود. در این دوره باید از خوراک رشد یا «Grower» استفاده شود. این خوراک برای ادامه رشد بدن، تقویت استخوانها و شکلگیری مناسب عضلات تنظیم شده است.
مصرف زودهنگام خوراک مرغ تخمگذار برای جوجهها و نیمچهها صحیح نیست؛ زیرا خوراک تخمگذار کلسیم بیشتری دارد و دریافت بیشازحد کلسیم پیش از شروع تخمگذاری میتواند به کلیهها و تعادل مواد معدنی بدن آسیب برساند.
مرغهای تخمگذار
مرغ تخمگذار برای تولید تخم و تشکیل پوسته سالم به انرژی، پروتئین، کلسیم، فسفر قابلاستفاده و ویتامین D کافی نیاز دارد.
خوراک مخصوص تخمگذار معمولاً حدود ۱۶ درصد پروتئین و تقریباً ۳ تا ۴ درصد کلسیم دارد؛ اما ترکیب دقیق بین محصولات مختلف متفاوت است. بهتر است خوراک براساس برچسب سازنده و شرایط گله انتخاب شود.
مرغ تخمگذار نباید فقط با گندم یا ذرت تغذیه شود. مصرف زیاد غلات باعث میشود پرنده مقدار کمتری از جیره کامل بخورد و در نتیجه کلسیم، پروتئین و ویتامین کمتری دریافت کند.
نشانههای احتمالی تغذیه نامناسب در مرغ تخمگذار عبارتاند از:
کاهش تعداد تخمها
نازک یا نرمشدن پوسته تخم
کاهش وزن یا چاقی بیشازحد
ضعف پاها و استخوانها
کاهش کیفیت پرها
افزایش تخمهای شکسته یا غیرطبیعی
افت باروری و جوجهدرآوری
کاهش تخمگذاری همیشه به علت تغذیه نیست و ممکن است با بیماری، استرس، گرما، کاهش نور، سن یا تولکرفتن ارتباط داشته باشد.
خروسهای بالغ
خروس بالغ برای حفظ سلامت، عضلات، پرها و توان تولیدمثلی به خوراک متعادل نیاز دارد؛ اما نیاز بالای مرغ تخمگذار به کلسیم را ندارد.
تغذیه بیشازحد خروس، مخصوصاً با غلات پرانرژی، میتواند باعث چاقی، کاهش تحرک و افت توان تولیدمثلی شود. کمبود مواد مغذی نیز ممکن است موجب کاهش وزن، ضعف عضلات، نامناسبشدن پرها و کاهش باروری شود.
اگر مرغ و خروس در یک گله نگهداری میشوند، انتخاب خوراک باید براساس شرایط گله و نظر متخصص انجام شود. استفاده طولانیمدت از خوراک بسیار پرکلسیم برای خروسها ممکن است مناسب نباشد.
گله مولد
در گله مولد فقط تعداد تخم اهمیت ندارد؛ کیفیت نطفه، باروری تخم، رشد طبیعی جنین و سلامت جوجه نیز مهم هستند. خوراک گله مولد باید انرژی و پروتئین کافی و مجموعه متعادلی از ویتامینها، مواد معدنی و اسیدهای آمینه داشته باشد.
کمبودهای تغذیهای در مرغ یا خروس مولد میتوانند باعث موارد زیر شوند:
کاهش نطفهداری تخمها
مرگ زودهنگام جنین
کاهش درصد هچ
تولد جوجههای ضعیف
کاهش کیفیت پوسته تخم
رشد نامناسب جوجهها
افت توان تولیدمثلی خروس
به همین دلیل، گله مولد نباید فقط با غلات یا خوراکهای خانگی تغذیه شود.
نقش گندم در تغذیه طیور
گندم یک غله مغذی و منبع مناسب کربوهیدرات و انرژی است. این دانه میتواند بخشی از جیره طیور باشد و در صورت استفاده صحیح به تأمین انرژی موردنیاز پرنده کمک کند.
گندم همچنین مقداری پروتئین، فسفر، ویتامینهای گروه B و مواد مغذی دیگر دارد؛ اما مقدار و کیفیت این مواد به رقم گندم، شرایط خاک، آبوهوا، زمان برداشت و شیوه نگهداری وابسته است.
مهمترین مزایای گندم عبارتاند از:
تأمین بخشی از انرژی موردنیاز پرنده
خوشخوراکبودن برای مرغ و خروس
امکان استفاده در جیرههای استاندارد
کمک به ایجاد رفتار طبیعی جستوجو و نوکزدن
قابلیت استفاده بهصورت آسیابشده یا دانه کامل برای پرندگان مناسب
باوجود این مزایا، گندم غذای کامل طیور نیست.
چرا گندم بهتنهایی کافی نیست؟
گندم بیشتر یک منبع انرژی است و نمیتواند تمام نیازهای پرنده را بهشکل متعادل تأمین کند. این غله از نظر برخی اسیدهای آمینه ضروری، کلسیم، ویتامینها و مواد معدنی موردنیاز طیور محدودیت دارد.
اگر بخش اصلی غذای پرنده فقط گندم باشد، جیره کامل رقیق میشود و ممکن است مشکلات زیر ایجاد شوند:
کاهش سرعت رشد جوجهها
ضعف عضلات و استخوانها
کاهش کیفیت و استحکام پرها
افت تخمگذاری
نازکشدن پوسته تخم
کاهش باروری
چاقی ناشی از دریافت انرژی زیاد
کاهش مقاومت بدن
تولد جوجههای ضعیف از گله مولد
بنابراین گندم باید بخشی از برنامه غذایی باشد، نه جایگزین کامل دان استاندارد.
چه مقدار گندم میتوان به طیور داد؟
اگر پرنده از خوراک کامل استفاده میکند، گندم باید به مقدار محدود در اختیار آن قرار گیرد. یک راهنمای عمومی این است که مجموع غلات تشویقی، سبزیها و خوراکهای جانبی بیشتر از حدود ۱۰ درصد مصرف روزانه پرنده نباشد.
این میزان یک نسخه ثابت برای تمام گلهها نیست. سن پرنده، نوع خوراک اصلی، وزن، میزان فعالیت، هدف پرورش و کیفیت گندم در تعیین مقدار مناسب اهمیت دارند.
در جیرههای صنعتی یا تخصصی، ممکن است گندم با درصد بیشتری استفاده شود؛ اما در چنین شرایطی، کل جیره توسط متخصص تغذیه تنظیم میشود و کمبود پروتئین، اسیدهای آمینه، کلسیم، فسفر، ویتامینها و مواد معدنی آن با مواد دیگر جبران میشود.
افزودن خودسرانه مقدار زیادی گندم به دان آماده، تعادل خوراک را بر هم میزند. خوراک کامل از قبل برای تأمین نسبت مشخصی از مواد مغذی ساخته شده است.
گندم کامل بهتر است یا آسیابشده؟
نحوه استفاده از گندم باید با سن و توانایی گوارشی پرنده هماهنگ باشد.
برای جوجهها
گندم کامل برای جوجههای کوچک مناسب نیست. جوجه باید دان آغازین با اندازه ذرات مناسب دریافت کند. افزودن گندم در دوره ابتدایی فقط باید در قالب یک جیره علمی و استاندارد انجام شود.
برای طیور بالغ
مرغ و خروس بالغ میتوانند گندم کامل یا خردشده مصرف کنند. اگر گندم کامل و غلات درشت در اختیار پرنده قرار میگیرد، پرنده باید به سنگریزه خوراکی یا «Grit» مناسب دسترسی داشته باشد؛ بهخصوص زمانی که امکان جستوجوی طبیعی روی زمین را ندارد.
سنگریزه خوراکی به سنگدان کمک میکند دانهها را خرد کند. پوسته صدف یا منابع کلسیم جایگزین سنگریزه نیستند؛ زیرا نقش و ساختار متفاوتی دارند.
گندم نباید بیشازحد نرم و آردی شود. خوراک بسیار پودری ممکن است باعث هدررفت دان، کاهش مصرف یا مشکلات مربوط به گردوغبار شود. اندازه ذرات باید متناسب و یکنواخت باشد.
بهترین زمان دادن گندم
خوراک کامل باید اولویت اصلی تغذیه باشد. اگر گندم بهعنوان خوراک جانبی داده میشود، بهتر است پس از آن باشد که پرنده مقدار کافی از جیره اصلی خود را مصرف کرده است.
دادن مقدار زیادی گندم پیش از خوراک کامل ممکن است پرنده را سیر کند و مصرف جیره اصلی کاهش پیدا کند.
در فصل سرد، مقدار محدودی غله در ساعات پایانی روز میتواند بخشی از انرژی جیره را تأمین کند؛ اما این موضوع به معنی افزایش نامحدود گندم در زمستان نیست. نیاز انرژی پرنده باید در قالب یک برنامه متعادل تأمین شود.
تغییر خوراک باید تدریجی باشد
تغییر ناگهانی خوراک ممکن است باعث کاهش اشتها، استرس و اختلال در مصرف دان شود. برای تغییر نوع خوراک، بهتر است خوراک جدید طی چند روز بهتدریج با خوراک قبلی ترکیب شود.
یک روش عمومی برای تغییر تدریجی:
روز اول و دوم: مقدار کم خوراک جدید
روز سوم و چهارم: ترکیب تقریباً مساوی خوراک قبلی و جدید
روز پنجم و ششم: سهم بیشتر خوراک جدید
پس از سازگاری: استفاده کامل از خوراک جدید
اگر در زمان تغییر جیره، کاهش شدید مصرف، اسهال، ضعف یا علائم غیرعادی مشاهده شد، وضعیت خوراک و سلامت گله باید بررسی شود.
اهمیت آب در کنار خوراک
آب مهمترین ماده مصرفی طیور است. حتی بهترین خوراک نیز بدون آب سالم نمیتواند عملکرد مناسبی داشته باشد. کمبود آب خیلی سریع باعث کاهش مصرف دان، افت تخمگذاری، ضعف و افزایش خطر تنش گرمایی میشود.
آب مورد استفاده باید:
تمیز، تازه و بدون آلودگی باشد.
همیشه در دسترس پرندگان قرار داشته باشد.
در هوای گرم مرتب تعویض و کنترل شود.
فاقد بوی غیرطبیعی باشد.
در آبخوری تمیز ارائه شود.
در محلی قرار گیرد که فضولات وارد آن نشود.
طیور معمولاً از نظر وزنی دو تا سه برابر مقدار خوراک، آب مصرف میکنند و در هوای گرم این مقدار افزایش مییابد.
نقش پروتئین و اسیدهای آمینه
پروتئین برای رشد عضلات، تشکیل پر، تولید تخم و فعالیتهای طبیعی بدن ضروری است؛ اما فقط درصد پروتئین خام مهم نیست. کیفیت پروتئین و وجود اسیدهای آمینه ضروری مانند متیونین و لیزین نیز اهمیت دارند.
کمبود پروتئین یا اسیدهای آمینه ممکن است باعث کاهش رشد، کمپشتی یا ضعف پرها، افت تولید تخم و کاهش باروری شود. از طرف دیگر، افزودن خودسرانه مواد پروتئینی نیز میتواند تعادل جیره را برهم بزند و هزینه تغذیه را افزایش دهد.
گندم مقداری پروتئین دارد، اما پروتئین آن بهتنهایی تمام نیازهای اسیدآمینهای پرنده را به شکل متعادل تأمین نمیکند.
کلسیم؛ ضروری اما نه برای همه به یک اندازه
مرغ تخمگذار برای تشکیل پوسته تخم به کلسیم زیادی نیاز دارد. به همین دلیل، خوراک مخصوص تخمگذار کلسیم بیشتری از خوراک جوجه و پرنده درحالرشد دارد.
در صورت نیاز، میتوان منبع کلسیم مخصوص طیور را در ظرفی جداگانه در اختیار مرغهای تخمگذار قرار داد تا براساس نیاز مصرف کنند. تصمیم درباره مکمل کلسیم بهتر است با توجه به خوراک اصلی، کیفیت پوسته تخم و نظر متخصص گرفته شود.
مصرف خودسرانه کلسیم برای جوجه، نیمچه یا خروس توصیه نمیشود. دریافت بیشازحد کلسیم پیش از سن تخمگذاری ممکن است باعث آسیب کلیوی و رسوب مواد معدنی شود. تعادل میان کلسیم، فسفر قابلاستفاده و ویتامین D اهمیت بیشتری از افزایش بیهدف یک ماده دارد.
ویتامینها و مکملهای غذایی
اگر پرنده از خوراک کامل و استاندارد استفاده میکند، معمولاً افزودن دائمی مکملهای مختلف ضروری نیست. مصرف بیشازحد بعضی ویتامینها و مواد معدنی میتواند مانند کمبود آنها مضر باشد.
از ترکیب همزمان چند مکمل، مولتیویتامین، پودر کلسیم و داروی تقویتی بدون بررسی ترکیب آنها خودداری کنید. مکمل باید برای هدف مشخص، مدت معین و با مقدار مناسب استفاده شود.
بیحالی و ضعف همیشه ناشی از کمبود ویتامین نیست. بیماریهای عفونی، انگلها، گرما، کمبود آب، مسمومیت، خوراک کپکزده و مشکلات گوارشی نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند.
نگهداری صحیح گندم و دان
کیفیت خوراک فقط هنگام خرید اهمیت ندارد؛ روش نگهداری نیز میتواند ارزش غذایی و سلامت آن را تغییر دهد.
برای نگهداری صحیح:
دان را در محل خشک، خنک و دارای تهویه قرار دهید.
کیسهها را مستقیم روی زمین یا کنار دیوار مرطوب نگذارید.
از ظرف تمیز، دربسته و مقاوم استفاده کنید.
خوراک جدید را روی باقیمانده خوراک قدیمی نریزید.
ورود موش، حشرات و پرندگان وحشی را کنترل کنید.
خوراک را دور از سموم، سوخت و مواد شیمیایی قرار دهید.
پیش از مصرف، بو، رنگ و ظاهر خوراک را بررسی کنید.
موجودی را بهاندازهای تهیه کنید که برای مدت بسیار طولانی باقی نماند.
گندم یا دان مرطوب، کپکزده، حشرهزده، بدبو یا تغییررنگداده نباید در اختیار پرندگان قرار گیرد. جداکردن قسمت ظاهراً خراب نیز ایمنی بقیه خوراک را تضمین نمیکند؛ زیرا سموم قارچی ممکن است در بخشهای دیگر پخش شده باشند.
آیا نان خشک جایگزین گندم یا دان است؟
نان خشک خوراک کامل طیور نیست و نباید غذای اصلی مرغ و خروس باشد. نان معمولاً از نظر پروتئین باکیفیت، ویتامینها و مواد معدنی موردنیاز پرنده متعادل نیست و ممکن است نمک زیادی داشته باشد.
نان خیسشده نیز اگر مدت زیادی در محیط بماند، بهسرعت فاسد یا کپکزده میشود. بنابراین استفاده مداوم از نان، غذای مانده و پسماندهای خانگی بهجای خوراک استاندارد توصیه نمیشود.
خوراکهای خطرناک یا نامناسب
همه مواد غذایی انسان برای طیور مناسب نیستند. باید از در اختیار قرار دادن خوراکهای زیر خودداری شود:
مواد کپکزده یا فاسد
خوراک بسیار شور
غذای بسیار چرب یا سرخشده
مواد آلوده به سموم و آفتکشها
دانههای آغشته به مواد ضدعفونی یا بذرمال
خوراک دارای بوی مواد شیمیایی
باقیمانده داروها یا مکملهای ناشناخته
دانههای مرطوب و تخمیرشده بدون کنترل صحیح
پسماندهای ناشناخته و آلوده آشپزخانه
گندم بذری ممکن است با مواد شیمیایی ضدقارچ یا آفتکش پوشانده شده باشد و نباید بهعنوان خوراک مصرف شود. فقط از گندمی استفاده کنید که برای تغذیه دام و طیور مناسب و عاری از آلودگی باشد.
نشانههای احتمالی تغذیه نامناسب
مشاهده یک علامت بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ اما موارد زیر میتوانند نیاز به بررسی جیره و سلامت گله را نشان دهند:
کاهش رشد یا وزنگیری نامناسب
کاهش اشتها
چاقی بیشازحد
ضعف پا یا مشکل در راهرفتن
کاهش تخمگذاری
پوسته نازک یا تخم بدون پوسته
پرهای خشک، شکننده یا نامرتب
نوکزنی و پرکنی غیرعادی
کاهش باروری تخمها
افزایش مرگ جنین در جوجهکشی
تولد جوجههای ضعیف
فضولات غیرعادی و پایدار
این علائم ممکن است در بیماریها نیز دیده شوند؛ بنابراین اصلاح جیره نباید جای معاینه و تشخیص دامپزشکی را بگیرد.
اشتباهات رایج در تغذیه مرغ و خروس
رایجترین اشتباهات عبارتاند از:
استفاده از گندم بهعنوان تنها غذای پرنده
دادن خوراک یکسان به جوجه، مرغ تخمگذار و خروس بالغ
مصرف زودهنگام دان پرکلسیم برای جوجهها
افزودن مقدار زیاد غلات به خوراک کامل
استفاده خودسرانه از مکملها
نگهداری خوراک در محیط مرطوب
مصرف دان کپکزده یا بدبو
تغییر ناگهانی نوع خوراک
بیتوجهی به کیفیت و دسترسی آب
استفاده زیاد از نان و پسماند غذایی
خرید گندم بذری یا آغشته به مواد شیمیایی
تصور اینکه جثه بزرگتر همیشه به معنی تغذیه بهتر است
جدول ساده تغذیه در مراحل مختلف
گروه پرندهخوراک اصلی مناسبنقش گندم
جوجه تازه متولدشده
دان آغازین مخصوص
جایگزین دان آغازین نیست
پرنده درحالرشد
دان رشد متناسب با سن
فقط در جیره تنظیمشده یا مقدار محدود
مرغ تخمگذار
دان مخصوص تخمگذاری
خوراک جانبی محدود
خروس بالغ
خوراک متعادل با انرژی کنترلشده
مقدار محدود برای جلوگیری از چاقی
گله مولد
دان کامل و متعادل مولد یا مناسب تولیدمثل
فقط بخشی از جیره کامل
جمعبندی
گندم یک خوراک مفید و خوشخوراک برای مرغ و خروس است، اما بهتنهایی نمیتواند تمام نیازهای غذایی پرنده را تأمین کند. استفاده بیشازحد از گندم، ذرت، نان یا خوراکهای جانبی باعث کاهش مصرف جیره کامل و برهمخوردن تعادل مواد مغذی میشود.
برای حفظ سلامت و عملکرد مناسب، باید خوراک براساس سن و هدف پرورش انتخاب شود. جوجه به دان آغازین، پرنده جوان به دان رشد، مرغ تخمگذار به جیره دارای کلسیم کافی و گله مولد به خوراک متعادل برای باروری و رشد جنین نیاز دارد.
آب تمیز، کیفیت خوراک، روش نگهداری دان و جلوگیری از چاقی نیز بهاندازه ترکیب جیره اهمیت دارند. اگر کاهش رشد، ضعف پا، افت تخمگذاری، کاهش باروری یا علائم غیرعادی مشاهده شد، جیره و وضعیت سلامت گله باید توسط دامپزشک یا متخصص تغذیه بررسی شود.
این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است. درصد دقیق مواد اولیه و مکملها باید براساس سن، وزن، نژاد، هدف پرورش، کیفیت مواد اولیه و شرایط گله توسط متخصص تنظیم شود.